Giới thiệu chung về Kinh tế học Pháp luật

Kinh tế học pháp luật (Law and Economics) được định hình như một trường phái lý luận pháp luật[1] từ khoảng giữa thế kỷ 20.[2] Tại thời điểm đó, trường phái này được coi là hướng nghiên cứu pháp luật mới theo đó, các nhà nghiên cứu dùng tri thức, phương pháp của khoa kinh tế học để phân tích quá trình hình thành, phát triển của pháp luật và thiết chế pháp luật, đánh giá, lượng hóa tương tác giữa pháp luật với xã hội.[3] Trường phái này gắn bó với nhiều nhà kinh tế có tên tuổi đã dành nhiều thời gian cho hoạt động nghiên cứu các vấn đề pháp lý trong đó phải kể đến Ronald Coase (người đã được giải thưởng Nobel năm 1991)[4] và Gary S. Becker (người đạt giải thưởng Nobel năm 1992).[5]

Nếu như ở giai đoạn đầu, các nhà nghiên cứu thuộc phái này chỉ sử dụng lý thuyết kinh tế để nghiên cứu các quy phạm pháp luật điều chỉnh những hoạt động mang tính thị trường như pháp luật cạnh tranh, thuế, quản trị doanh nghiệp, thì từ thập kỷ 1970, với sự đi tiên phong của giáo sư Richard Posner (Đại học Chicago) và nhiều đồng nghiệp khác[6], nghiên cứu pháp luật từ góc độ kinh tế đã được mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác thậm chí cả lĩnh vực luật hình sự, luật tố tụng hình sự, luật hiến pháp, luật hành chính, luật hôn nhân, luật bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng,… Trường phái này đã nhanh chóng thu hút được sự quan tâm rộng rãi của giới nghiên cứu, học thuật, giảng dạy ở Hoa Kỳ sau đó lan nhanh sang giới pháp lý ở một số quốc gia ở châu Mỹ (Canada, châu Mỹ Latin), châu Âu (Anh, Ý, Đức,…). Một số quốc gia châu Á cũng đã bước đầu tiếp cận và quan tâm tới trường phái này. Có thể nói, lợi ích rõ nét nhất mà trường phái kinh tế học pháp luật mang lại cho giới luật gia chính là việc thúc đẩy hình thành một lối tư duy phân tích pháp luật mới – thứ tư duy dung hợp cả tư duy pháp lý với tư duy kinh tế (mà chúng tôi tạm gọi là tư duy pháp lý kinh tế). Tư duy pháp lý kinh tế có nội dung rộng và sâu hơn tư duy pháp lý thông thường. Tư duy pháp lý thông thường chủ yếu đánh giá, nhìn nhận hành vi, ứng xử của một chủ thể trong xã hội từ góc độ hợp pháp hay không hợp pháp, được phép hay không được phép. Tư duy pháp lý kinh tế không chỉ dừng ở đó mà còn đặt ra yêu cầu đánh giá tính hiệu quả của hành vi ứng xử ấy. Ở các nước phát triển, tư duy pháp lý kinh tế đang thâm nhập vào nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau từ xây dựng đến tổ chức thực thi. Trong lĩnh vực xây dựng pháp luật, tư duy pháp lý kinh tế đặt ra yêu cầu việc xây dựng chính sách, pháp luật phải trải qua quy trình đánh giá tác động kinh tế, xã hội để chứng minh tính hiệu quả về kinh tế-xã hội của chính sách, pháp luật ấy. Trong lĩnh vực áp dụng, thực thi pháp luật, tư duy pháp lý kinh tế đòi hỏi việc thiết kế cơ chế thực thi pháp luật phải đáp ứng yêu cầu đạt được mục đích đề ra cao nhất nhưng với mức chi phí cho xã hội là thấp nhất. Chính vì sự khác biệt này, có thể nói rằng, nền pháp luật được xây dựng trên cơ sở tư duy pháp lý kinh tế sẽ đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về phát triển kinh tế-xã hội.

Cùng với quá trình mở cửa, hội nhập, ở Việt Nam hiện nay tư duy pháp lý đã có nhiều thay đổi về chất nhằm đáp ứng yêu cầu của tình hình mới: yêu cầu của việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân. Tinh thần cởi mở, không khí tranh luận học thuật được khuyến khích. Một số tác phẩm lý luận pháp lý vốn có nhiều điểm không hoàn toàn chia sẻ với một số quan điểm truyền thống được dư luận đánh giá cao.[7] Cũng trong bối cảnh ấy, yêu cầu xây dựng học thuyết pháp lý, nâng cao lý luận pháp luật phục vụ công cuộc cải cách, đổi mới toàn diện đất nước vẫn đang được đặt ra một cách khá bức thiết.[8] Việc truyền bá, tiếp thu có chọn lọc tư tưởng lý luận pháp lý có ảnh hưởng lớn ở phương Tây không còn quá xa lạ. Trong số đó có thể kể đến các tư tưởng về khế ước xã hội, phân chia quyền lực, học thuyết pháp luật tự nhiên, nhà nước pháp quyền… Một số tư tưởng, vốn trước đây thường bị coi là tư tưởng tư sản thuần túy, chẳng hạn tư tưởng về kinh tế thị trường, về nhà nước pháp quyền thì nay được nhìn nhận, đánh giá lại, coi như một di sản qúy của nền văn minh nhân loại, có thể được áp dụng một cách chọn lọc trên cơ sở các điều kiện kinh tế, xã hội cụ thể, đặc thù ở Việt Nam. Thậm chí, một số nội dung của tư tưởng này đã góp phần hình thành nên các tư tưởng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước ta trong việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước và pháp luật của thời kỳ mới – thời kỳ kinh tế thị trường, mở cửa, hội nhập.[9] Trong không khí cởi mở đó, lý luận pháp luật truyền thống cũng đã được giới khoa học pháp lý đổi mới từng bước. Nhiều học giả ở Việt Nam, từ thực tiễn cuộc sống cũng như có sự tham khảo thành tựu lý luận pháp luật ở các nước phát triển đã khái quát và công khai chia sẻ nhiều quan điểm lý luận pháp luật của phương Tây, trong đó có tư tưởng của trường phái Kinh tế học pháp luật.[10] Thêm vào đó, việc chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường cũng dọn đường cho việc làm quen với hệ thống phạm trù, khái niệm của khoa học kinh tế, khoa học pháp luật phục vụ việc xây dựng và vận hành của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các khái niệm như thị trường, cung, cầu, giá cả, cạnh tranh, thương lượng, thỏa thuận, hiệu quả kinh tế v.v. không còn quá xa lạ với giới lý luận và hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực pháp luật ở nước ta. Các chuyên gia quốc tế đến từ phương Tây, vốn mang trong mình nhiều kiến thức lý luận về kinh tế thị trường được mời tới Việt Nam để giúp Chính phủ xây dựng chính sách, đã góp phần truyền bá những lý thuyết kinh tế, trong đó có lý thuyết về kinh tế học pháp luật. Chính các chuyên gia này đã góp phần truyền bá phương pháp phân tích chi phí/lợi ích (benefit/cost analysis) – một trong những phương pháp phân tích nền tảng phục vụ việc đánh giá, xây dựng chính sách, pháp luật. Điều này cũng có nghĩa, những kiến thức của kinh tế học đã bước đầu góp phần tạo nền tảng lý luận của việc nghiên cứu, xây dựng, phân tích chính sách, pháp luật ở Việt Nam, góp phần hình thành tư duy pháp lý kinh tế ở Việt Nam.

Tuy vậy, đánh giá một cách tổng thể, cho đến nay, nghiên cứu trường phái kinh tế học pháp luật ở Việt Nam vẫn còn những hạn chế cơ bản sau: (i) Việc ứng dụng kinh tế học vào phân tích pháp luật chưa được triển khai, thực hiện một cách có chủ định, có hệ thống. Hướng nghiên cứu, phân tích pháp luật này chưa thực sự nhận được sự quan tâm đông đảo, có chiều sâu của giới nghiên cứu pháp luật cũng như giới nghiên cứu kinh tế ở Việt Nam. Bản thân các giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật ở Việt Nam hiện nay cũng chưa có nội dung nào giới thiệu về hướng nghiên cứu này;[11] (ii) Trong các trường đại học, việc liên kết giữa tri thức kinh tế học với tri thức pháp luật hầu như chưa được thực hiện một cách hệ thống; (iii) Hầu như chưa có các công trình nghiên cứu chuyên sâu giới thiệu một cách toàn diện về trường phái kinh tế học pháp luật.

Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền trong bối cảnh vận hành cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi nhà nước pháp quyền chúng ta đang xây dựng phải là Nhà nước pháp quyền hiệu quả – tức là nhà nước pháp quyền thân thiện, ủng hộ sự phát triển kinh tế, bản thân nhà nước phải được vận hành phù hợp với các quy luật kinh tế-xã hội. Từ đó, những người tham gia thiết kế và vận hành bộ máy nhà nước cần được tham khảo tri thức sâu về kinh tế và pháp luật. Điều này cũng có nghĩa rằng, việc tham khảo thành tựu lý luận của trường phái kinh tế học pháp luật là cần thiết. Ngoài ra, quá trình mở cửa, hội nhập tất yếu dẫn đến việc Việt Nam phải đóng vai trò tích cực hơn trong việc hoạch định các chính sách toàn cầu (thông qua các diễn đàn, các tổ chức quốc tế), giới lý luận, các nhà hoạt động thực tiễn của Việt Nam sẽ phải đối mặt, tiếp xúc với giới lý luận, hoạt động thực tiễn của các nước công nghiệp phát triển, trong đó sẽ phải tiếp xúc với những luồng tư tưởng về kinh tế học pháp luật. Việc chuẩn bị sẵn hiểu biết về kinh tế học pháp luật, về tư duy pháp lý kinh tế sẽ giúp Việt Nam tham gia, đóng vai trò tích cực hơn trong việc thực hiện nhiệm vụ kể trên.


[1] Xem: The Internet Encyclopedia of Philosophy (2006) – mục từ Philosophy of Law (triết học pháp quyền) – tại website: http://www.utm.edu/research/iep/l/law-phil.htm.

[2] Xem: The Economic Structure of the Law – edited by Francesco Parisi (2000), trang ix.

[3] Xem: Standford Encyclopedia of Philosophy (2006), mục từ Economic Analysis of Law:

(http://plato.stanford.edu/entries/legal-econanalysis/).

[4] Xem: Các thuyết trình tại lễ trao giải thưởng Nobel về khoa học kinh tế – 1991-1995, NXB Chính trị quốc gia, H. 2000, tr. 17 và tr. 47.

[5] Xem: Các thuyết trình tại lễ trao giải thưởng Nobel về khoa học kinh tế – 1991-1995, NXB Chính trị quốc gia, H. 2000, tr. 47.

[6] Hiện Richard Posner đang là thẩm phán của Tòa Phúc thẩm liên bang khu vực 7.

[7] Chẳng hạn cuốn “Chuyên khảo Luật Kinh tế” của PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa (NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2004) và cuốn Giáo trình Luật Kinh tế cũng của PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa (NXB Công an Nhân dân, 2010)

[8] Dương Thanh Mai, Nguyễn Văn Cương: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nghiên cứu lý luận gắn với hoạt động thực tiễn và công tác nghiên cứu khoa học pháp lý phục vụ công cuộc cải cách tư pháp hiện nay” (Kỷ yếu Hội thảo Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng và phát triển ngành tư pháp – NXB Tư pháp – 2005, trang 223-225).

[9] Văn kiện ĐH Đảng toàn quốc lần thứ IX – NXB Chính trị quốc gia 2001, tr. 131. Xem: Điều 2 Hiến pháp nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2001).

[10] PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Chuyên khảo Luật Kinh tế, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2004.

[11] Trường ĐH Luật Hà Nội (2005), Giáo trình Lý luận Nhà nước và Pháp luật. Cũng xem: Khoa Luật-ĐH Quốc gia Hà Nội (2005), Giáo trình lý luận chung về Nhà nước và pháp luật.

Explore posts in the same categories: Kinh tế học pháp luật

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: