Hiện thực hóa trưng cầu ý dân tại Việt Nam

HIỆN THỰC HÓA TRƯNG CẦU Ý DÂN TẠI VIỆT NAM

Trương Hồng Quang

Có thể nhận thấy nhu cầu tổ chức trưng cầu ý dân ở Việt Nam đang ngày càng rõ nét. Điều này đã được thể hiện bằng việc dự thảo Hiến pháp sửa đổi đã tách Điều 53 của Hiến pháp hiện hành thành một Điều riêng về trưng cầu ý dân (Điều 30 (sửa đổi, bổ sung Điều 53): “Công dân có quyền biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân”). Bên cạnh đó, việc xây dựng Luật Trưng cầu ý dân đã tiếp tục được đưa vào chương trình chuẩn bị của Quốc hội Việt Nam khóa XIII. Luật này nếu được ban hành sẽ cụ thể hóa một trong những quyền chính trị cơ bản, quyền tham gia quản lý Nhà nước của công dân đã được hiến định từ Hiến pháp năm 1946. Có thể nhận thấy quyền trưng cầu ý dân cùng với các quyền chính trị cơ bản khác là biểu hiện trực tiếp cao nhất nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân. Việc nhà nước bảo đảm quyền tự do ý chí của công dân trong các cuộc trưng cầu ý dân là sự bổ sung cho các hình thức dân chủ đại diện, cùng với dân chủ đại diện tạo điều kiện cho công dân tham gia một cách tích cực và hiệu quả nhất vào quá trình quyết định những công việc hệ trọng của đất nước.

Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa quyền tham gia trưng cầu ý dân của nhân dân hiện nay vẫn còn những hạn chế nhất định. Về dự thảo Hiến pháp sửa đổi, mặc dù vấn đề này đã được quy định thành một Điều riêng nhưng chỉ vỏn vẹn một câu mang tính chất tuyên ngôn. Thực ra, Hiến pháp không nên được xây dựng theo hướng tuyên ngôn mà trong một số trường hợp cần có quy định cụ thể hơn như các văn bản Luật, nhất là đối với các vấn đề về quyền con người, quyền công dân. Chúng tôi cho rằng nên sửa đổi điều 30 dự thảo theo hướng tổ chức trưng cầu ý dân về những việc trọng đại của quốc gia và địa phương, do Quốc hội và Hội đồng nhân dân quyết định. Đối với việc sửa đổi, ban hành Hiến pháp mới hoặc gia nhập điều ước quốc tế, chia tách sáp nhập chính quyền địa phương bắt buộc phải thực hiện tổ chức trưng cầu ý dân, không cần phải do cá nhân hay cơ quan nào đề nghị. Về phạm vi và giá trị của kết quả trưng cầu ý dân: có thể quy định ngay trong Hiến pháp những vấn đề phải đưa ra trưng cầu ý dân và giá trị bắt buộc của kết quả trưng cầu ý dân về những vấn đề đó nếu có hơn ½ số cử tri có quyền bầu cử tham gia cuộc trưng cầu ý dân chấp thuận hoặc “Phạm vi và giá trị của kết quả các trưng cầu ý dân do Luật định”.

Với quy định như trên, quyền tham gia trưng cầu ý dân của nhân dân sẽ không chỉ là tuyên ngôn mà có những cơ sở nhất định để cụ thể hóa và thực thi trong thực tế.

Về quá trình cụ thể hóa, mặc dù vấn đề này đã được hiến định từ bản Hiến pháp đầu tiên nhưng cho đến nay vẫn chưa có văn bản Luật nào được ban hành. Xét về mặt vi hiến, đây có thể xem là hành vi không hành động. Để cuộc trưng cầu ý dân đạt chất lượng tốt cần quy định các nguyên tắc tổ chức trưng cầu ý dân tương tự như nguyên tắc bầu cử: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nhà nước phải bảo đảm tiến hành trưng cầu ý dân trên cơ sở tự do, tự nguyện, không cho phép bất kỳ ai, cơ quan, tổ chức nào ép buộc hoặc cản trở công dân sử dụng quyền này. Trong Luật cần liệt kê những vấn đề thuộc đối tượng trưng cầu ý dân có tính quyết định, nghĩa là kết quả của cuộc trưng cầu ý dân có giá trị bắt buộc và có hiệu lực thi hành ngay. Có như vậy trưng cầu ý dân mới thực sự là việc nhân dân quyết định. Các quy định của Luật Trưng cầu ý dân phải rất cụ thể để áp dụng được ngay và áp dụng thống nhất trên cả nước, không cần phải ban hành Nghị định quy định chi tiết vì đây là đạo luật duy nhất quy định thủ tục tiến hành một hoạt động dân chủ trực tiếp bảo đảm cho công dân tham gia quyết định những vấn đề hệ trọng của đất nước. Luật Trưng cầu ý dân nếu được thông qua chắc chắn sẽ là một công cụ pháp lý quan trọng để nhân dân trực tiếp tham gia vào việc quản lý nhà nước và xã hội.

Chế định trưng cầu ý dân ở các nước đều qui định Hiến pháp là đối tượng quan trọng nhất cần được áp dụng. Tuy nhiên, xét điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của nước ta hiện nay, chúng tôi cho rằng cần xem xét một cách thận trọng, vừa làm, vừa rút kinh nghiệm. Về phạm vi, nên quy định trưng cầu ý dân đối với việc sửa đổi, bổ sung, ban hành Hiến pháp; những vấn đề trọng đại của cả nước và địa phương (ví dụ như thông qua việc gia nhập một điều ước quốc tế; chia tách, sáp nhập địa giới hành chính của các địa phương…). Luật nên cụ thể hóa chi tiết “các vấn đề trọng đại” thuộc phạm vi trưng cầu ý dân. Về giá trị của kết quả trưng cầu ý dân, Luật (hoặc Hiến pháp) nên quy định có giá trị bắt buộc nếu có hơn ½ hoặc 2/3 cử tri bỏ phiếu đồng ý. Điều này xuất phát từ nguyên nhân việc tổ chức trưng cầu ý dân rất tốn kém về mặt thời gian cũng như tài chính, hơn nữa nếu kết quả trưng cầu ý kiến của các công dân chỉ để tham khảo thì sẽ làm giảm đi tính dân chủ trực tiếp của quyền này.

Mặc dù về mặt nguyên lý, trưng cầu ý dân có nhiều ưu thế hơn so với các hình thức dân chủ đại diện, nhưng về mặt thực tiễn, việc thực hiện nó có thể gặp rất nhiều phức tạp. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà nghiên cứu và nhiều chính khách còn lo ngại về việc thực hiện biện pháp này. Trong điều kiện ở nước ta hiện nay, các điều kiện về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, trình độ chính trị – pháp lý của nhân dân… mặc dù không phải là không có cơ sở để thực hiện, nhưng so với nhiều nước khác, rõ ràng cũng không phải là hoàn toàn thuận lợi. Do đó, việc xác định những vấn đề gì không nên trưng cầu; điều kiện, hoàn cảnh nào thuận lợi và không thuận lợi cho việc trưng cầu; cách thức trưng cầu ra sao, đưa ra một phương án hỏi người dân đồng ý hay không không đồng ý hay đưa ra hai hoặc nhiều phương án để người dân lựa chọn; nếu không được đa số phiếu tán thành thì xử lý như thế nào…) là rất cần thiết./.

Advertisements
Explore posts in the same categories: Bài nghiên cứu nhỏ, Bài đăng Tạp chí chuyên ngành, Luật Hiến pháp, Pháp luật hành chính Nhà nước

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: