Quyền cho người LGBT và những “lỗ hổng pháp lý”

Thực tiễn thời gian qua cho thấy còn có nhiều khó khăn trong việc tạm giam, tạm giữ, thi hành án phạt tù đối với người đã chuyển giới…

Về cơ bản, người LGBT Việt Nam được hưởng các quyền như các cá nhân khác trong xã hội. Tuy nhiên, vì một số lý do mà hiện nay họ vẫn chưa được hưởng một số quyền nhất định. Vậy đó là những quyền gì và nguyên nhân do đâu?


Lâm Chí Khanh tên thật là Huỳnh Phương Khanh. Sau khi chuyển giới, cô được khán giả biết đến với nghệ danh Khanh Chi Lâm, sau đó là Lâm Chi Khanh.

Quyền chưa được thừa nhận

Khi xem xét hệ thống pháp luật cho thấy về cơ bản, người LGBT Việt Nam không phải chịu những quy định hà khắc, phân biệt đối xử như nhiều quốc gia trên thế giới và được hưởng hầu hết các quyền như người dị tính. Pháp luật Việt Nam không có những quy định cấm hiện tượng đồng tính/song tính, bỏ tù/tử hình người đồng tính/quan hệ đồng tính như một số nước trên thế giới.

Tuy nhiên, hiện nay, người LGBT Việt Nam chưa được ghi nhận các quyền dưới đây:

(1) Cấm việc phẫu thuật chuyển đổi giới tính đối với những người đã hoàn thiện về giới tính.

(2) Không thừa nhận hôn nhân giữa người cùng giới tính (về bản chất là không cho phép hai người cùng giới tính được đăng ký kết hôn với nhau).

Với những hạn chế quyền như trên liên quan đến người LGBT đã dẫn đến những hệ quả nhất định. Ví dụ như cặp đôi đồng tính chung sống với nhau nhưng không có những quyền về tài sản, nhân thân như cặp vợ chồng khác giới kết hôn; người chuyển giới nếu có ra nước ngoài phẫu thuật khi về Việt Nam cũng không được công nhận giới tính nên không được thay đổi các giấy tờ tùy thân…


Một cặp đôi đồng tính nữ hạnh phúc trong Ngày hội Viet Pride. Ảnh: Zing

Một hệ quả khác là các cặp đôi đồng tính không được nhận con nuôi chung. TạiKhoản 3, Điều 8 của Luật nuôi con nuôi năm 2010 quy định “Một người chỉ được làm con nuôi của một người độc thân hoặc của cả hai người là vợ chồng”. Như vậy, đối với một cặp vợ chồng xin nhận con nuôi thì bắt buộc phải là nam và nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo quy định của pháp luật và cùng đồng ý xin con nuôi. Theo đó, pháp luật hiện hành chưa chấp nhận việc xin con nuôi chung của các cặp đôi đồng tính.

Cũng cần phải nhấn mạnh rằng, bản thân người LGBT vẫn có quyền kết hôn với người khác giới tính và được hưởng đầy đủ các quyền liên quan. Bản thân người chuyển giới nếu không phẫu thuật chuyển đổi giới tính và kết hôn với người có giới tính khác với giới tính hiện tại thì pháp luật cũng không cấm. Chỉ khi người LGBT muốn sống đúng với xu hướng tính dục hay bản dạng giới của mình (kết hôn với người cùng giới tính/phẫu thuật chuyển đổi giới tính) thì pháp luật hiện hành chưa cho phép.


Cô giáo chuyển giới Phạm Lê Quỳnh Trâm là người được công nhận xác định lại giới tính đầu tiên tại Việt Nam.

Những khoảng trống

Ngoài những quyền chưa được công nhận, các quy định hiện hành khác trong một số lĩnh vực cũng chưa đảm bảo được quyền lợi chính đáng của người LGBT.

Trong lĩnh vực hình sự, quan niệm về hành vi giao cấu ảnh hưởng đến việc thi hành các quy định về hành vi tình dục trái phép giữa những người cùng giới. Trên thực tế, trong số trẻ em bị xâm hại tình dục bởi một nam giới có nhiều trường hợp là bé trai, song cơ quan tố tụng lại không xử lý về tội danh hiếp dâm mà chuyển sang tội “dâm ô với trẻ em” với khung hình phạt không tương xứng . Bên cạnh đó cũng có tình trạng dâm ô người cùng giới (đủ 16 tuổi trở lên) nhưng nạn nhân không được bảo vệ một cách đầy đủ.

Ở một góc độ khác, người đã phẫu thuật chuyển giới (ví dụ từ nam sang nữ)khi bị hiếp dâm vẫn chưa được bảo vệ chính đáng. Thực tiễn thời gian qua cũng cho thấy còn có nhiều khó khăn trong việc tạm giam, tạm giữ, thi hành án phạt tù đối với người đã chuyển giới (vì không biết nên giam giữ ở phòng nam hay phòng nữ).

Sự khó khăn trong tiếp cận pháp luật, hưởng quyền được trợ giúp pháp lý của người LGBT; vẫn còn khoảng trống chính sách về trẻ em LGBT đường phố… cũng là những vấn đề cần quan tâm và có giải pháp cụ thể.


Phạm Lê Quỳnh Trâm có tên khai sinh là Phạm Văn Hiệp.

Nguyên nhân?

Có nhiều nguyên nhân để dẫn đến thực trạng hiện nay. Thực tế, nhóm quyền liên quan đến người LGBT được xem là nhóm quyền mới phát sinh trong xã hội. Quá trình tranh luận, đánh giá để ghi nhận nhóm quyền này đang diễn ra ở nhiều quốc gia trên thế giới với nhiều mức độ khác nhau. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng chung này.

Cần phải khẳng định những cá nhân trong cộng đồng LGBT Việt Nam được hưởng đầy đủ các quyền nhân thân và quyền tài sản do pháp luật dân sự quy định chung cho mọi cá nhân. Do vậy, họ đều có năng lực pháp luật dân sự bình đẳng với năng lực pháp luật dân sự của các cá nhân khác.

Các cá nhân trong cộng đồng LGBT vẫn là chủ thể trong quan hệ tài sản như sở hữu tài sản, thừa kế tài sản, là chủ thể trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và các quyền, nghĩa vụ về tài sản trong các quan hệ hợp đồng. Tuy nhiên, do những đặc điểm xu hướng tính dục và bản dạng giới riêng của những người trong cộng đồng LGBT, các quy định của pháp luật được quy định chung cho tất cả mọi người lại vô tình hoặc hữu ý không đáp ứng được đầy đủ nhu cầu, nguyện vọng cũng như chưa đảm bảo cho cộng đồng LGBT thực hiện được các quyền, lợi ích chính đáng.


Quyết định xác định lại giới tính của Phạm Lê Quỳnh Trâm.

Qua thực tiễn thi hành cũng cho thấy pháp luật Việt Nam chưa thực sự tiệm cận với các giá trị chung của nhiều quốc gia trên thế giới. Các quan hệ sống chung của người đồng tính đặt ra yêu cầu xem xét thừa nhận quan hệ này (từ đó phát sinh các quan hệ về tài sản, nhân thân, con cái…); người chuyển giới bị kỳ thị rất nhiều trong xã hội, cần được thừa nhận quyền phẫu thuật để tránh khỏi một số trường hợp không được bảo vệ quyền đầy đủ (ví dụ như bị hiếp dâm, thi hành án phạt tù không biết giam phòng nam hay phòng nữ…)… Quan điểm của xã hội cũng như các nhà lập pháp về những vấn đề trên còn khác nhau, thậm chí mâu thuẫn và ở nhiều mức độ chấp nhận khác nhau. Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân:

(1) Quan niệm của Việt Nam xuất phát từ nhiều quan điểm truyền thống, còn khá lạc hậu, ăn sâu vào suy nghĩ của nhiều người nên không chấp nhận người LGBT, coi đó là hiện tượng bất bình thường, là sự khiếm khuyết của xã hội. Chủ nghĩa độc tôn dị tính đã ăn sâu vào tâm trí của nhiều người dân Việt Nam. Từ đó, sự bó hẹp trong khuôn khổ của một “xã hội dị tính” là điều phổ biến.

(2) Một số nhóm trong xã hội hiện nay có cái nhìn tích cực về người LGBT, nhưng vẫn chưa ủng hộ họ có quyền đầy đủ như người dị tính. Điều đó cho thấy, việc chấp nhận, công nhận các quyền bình đẳng của người LGBT cần có một thời gian nhất định, không thể ngay lập tức thay đổi toàn bộ quan niệm thông thường của xã hội.

(3) Bản thân những nhà lập pháp trước đây khi xây dựng các văn bản pháp luật có liên quan đến cộng đồng LGBT (ví dụ như Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000, Bộ luật Dân sự năm 2005, Nghị định số 88/2008/NĐ-CP,…) cũng chưa thực sự hiểu đầy đủ, đúng đắn về người LGBT, chưa tiếp cận được với sự đa dạng tính dục, đa dạng bản dạng giới khác nhau của xã hội.

Một trong những biểu hiện của việc chưa tiếp cận này được thể hiện ở quan niệm về bình đẳng giới của Việt Nam được hình thành theo xu hướng cổ điển. Hiện nay tại Việt Nam, hoạt động bình đẳng giới hướng đến mục tiêu tạo sự ngang bằng giữa nam và nữ về mọi mặt, trong đó tạo một số điều kiện để nữ giới được phát huy khả năng của bản thân.

Quan niệm này đúng nhưng dường như chưa đầy đủ, chưa đáp ứng được xu hướng phát triển về giới hiện nay. Mặc dù thuật ngữ gender (giới tính) là khái niệm rộng, nhưng hiện tại chỉ mới được hiểu ở mức độ biological sex/gender (giới tính sinh học) mà chưa có sự ghi nhận bình đẳng giữa những xu hướng tính dục, bản dạng giới khác nhau.


Tấm hộ chiếu của Phạm Lê Quỳnh Trâm với giới tính: Nữ.

Không thể phủ nhận quan niệm bình đẳng giới là bình đẳng giữa nam và nữ rất phổ biến hiện nay. Tuy nhiên, ngay trong chính giới nam hoặc nữ lại có những bất bình đẳng nhất định mà pháp luật Việt Nam còn đang bỏ ngỏ.

Ví dụ, với một người đàn ông dị tính và một người đàn ông đồng tính thực sự còn khác nhau rất nhiều ở sự kỳ thị, phân biệt đối xử. Hiến pháp và pháp luật không tỏ rõ thái độ thừa nhận hay cấm hiện tượng đồng tính và cũng không ghi nhận nguyên tắc cấm sự kỳ thị, phân biệt đối xử đối với các vấn đề về xu hướng tính dục. Như vậy, chưa tính đến các quyền khác như quyền kết hôn, quyền thừa kế, cho nhận con nuôi,… thì chỉ ở riêng khía cạnh không phân biệt đối xử ngay trong cùng một giới đã có sự khác nhau rõ rệt. Nếu không đề cập đến việc cấm phân biệt đối xử đối với trong cùng một giới liệu có công bằng? Liệu có cơ sở để bảo vệ những đối tượng thiểu số trong xã hội vốn rất cần sự bảo hộ của Nhà nước?

Cũng chính vì quan niệm bình đẳng giới bị bó hẹp như vậy nên trong thực tiễn hiện nay, người LGBT còn bị kỳ thị, phân biệt đối xử trong nhiều lĩnh vực (đời sống, việc làm,…). Có lẽ, nếu không ghi nhận việc cấm phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục, bản dạng giới thì pháp luật sẽ ít nhiều mất đi giá trị xã hội vốn có của nó. Vì vậy, bình đẳng giới cần đề cập đến sự bình đẳng ngay trong một giới (giữa các bản dạng giới, xu hướng tính dục).

Hiện nay, ở các nước tiến bộ thường có sự ghi nhận về bình đẳng giữa các xu hướng tính dục, bản dạng giới (ví dụ như cấm sự kỳ thị đồng tính), nghĩa là hướng đến sự bình đẳng ngay trong cùng một giới. Như vậy, quan niệm về bình đẳng giới phải rộng hơn, không chỉ bó hẹp trong mối quan hệ bình đẳng giữa nam và nữ.

Các nước cũng thể hiện thái độ khác nhau đối với bình đẳng về xu hướng tính dục, ví dụ như có nước cấm sự kỳ thị nhưng có nước lại cấm hiện tượng đồng tính (44 quốc gia trên thế giới), cấm tuyên truyền về đồng tính (ví dụ như Thành phố Saint Peterburg của Nga), xem đồng tính là tội phạm hình sự (ví dụ như ở Sudan, Yemen,…).

Việc ghi nhận nguyên tắc cấm sự kỳ thị về xu hướng tính dục, bản dạng giới là điều hoàn toàn phù hợp với xu hướng nhân quyền hiện nay. Chính điều đó sẽ làm cho quan niệm về bình đẳng giới được toàn diện hơn nữa.

Trong Ngày IDAHOT 2015 (Ngày Quốc tế chống kỳ thị người đồng tính, song tính và người chuyển giới) đã đưa ra kiến nghị về quyền chuyển đổi giới tính của người chuyển giới.

Nội dung kiến nghị đó có cụ thể như thế nào, và liệu những quyền này sẽ được chấp nhận đến đâu? Xin mời độc giả tiếp tục theo dõi Kỳ 3: Người chuyển giới: “Cửa bao giờ sẽ mở”? vào 11h30 ngày 22/5/2014 trênTintuc.vn.

Luật gia Trương Hồng Quang, Viện Khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp

Explore posts in the same categories: Khác

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: